Wprowadzenie
W ostatnich latach mikrobiom jelitowy został uznany za jeden z kluczowych regulatorów zdrowia człowieka, wpływający na metabolizm, układ odpornościowy, funkcjonowanie mózgu oraz proces starzenia. Ludzki przewód pokarmowy jest zasiedlony przez ogromną społeczność mikroorganizmów obejmującą bakterie, archeony, wirusy i eukarionty, które wspólnie tworzą złożony ekosystem określany jako mikrobiota jelitowa. Szacuje się, że przewód pokarmowy człowieka zasiedla około 10¹³–10¹⁴ mikroorganizmów [1]. Zbiorowy genom tych mikroorganizmów – określany jako mikrobiom zawiera setki razy więcej genów niż genom człowieka[2].
Mikroorganizmy te pozostają w dynamicznej interakcji z organizmem gospodarza, modulując liczne procesy fizjologiczne, w tym metabolizm składników odżywczych, funkcje immunologiczne oraz produkcję metabolitów bioaktywnych [3]. Do najważniejszych należy fermentacja niestrawnych składników pokarmowych, produkcja krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), regulacja metabolizmu kwasów żółciowych i synteza witamin. Mikroflora jelitowa produkuje witaminę K2 niezbędną do krzepnięcia krwi oraz wszystkie witaminy z grupy B, aczkolwiek nie wszystkie one są w jednakowym stopniu dostępne w organizmie, gdyż są produkowane w jelicie grubym, a proces ich wchłaniania zachodzi w jelicie cienkim (wit.B12) [4].
Starzenie organizmu jest procesem wieloczynnikowym, który prowadzi do stopniowego pogarszania funkcji komórek i tkanek oraz zwiększonej podatności na choroby przewlekłe. Coraz więcej danych wskazuje, że mikrobiom jelitowy jest istotnym modulatorem tych procesów, wpływając na regulację immunologiczną, homeostazę metaboliczną oraz sygnalizację neuroendokrynną [5]. Zaburzenia równowagi mikrobiologicznej, określane jako dysbioza, mogą przyczyniać się do rozwoju chorób związanych z wiekiem, takich jak choroby neurodegeneracyjne, choroby sercowo-naczyniowe czy zaburzenia metaboliczne [3].
Zmiany mikrobiomu w trakcie życia
Skład mikrobiomu jelitowego zmienia się w ciągu całego życia człowieka. W okresie niemowlęcym dominują bakterie z rodzaju Bifidobacterium, które odgrywają kluczową rolę w dojrzewaniu układu odpornościowego. Wraz z wiekiem mikrobiota staje się bardziej zróżnicowana, a u osób dorosłych dominują bakterie należące do dwóch głównych typów: Firmicutes oraz Bacteroidetes, które mogą stanowić około 90% wszystkich mikroorganizmów jelitowych [5].
W starszym wieku obserwuje się jednak wyraźne zmiany w strukturze mikrobiomu, takie jak spadek różnorodności mikrobiologicznej, zmniejszenie liczby bakterii produkujących krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, wzrost liczebności bakterii potencjalnie patogennych.
Badania wykazały m.in. spadek liczebności bakterii takich jak Faecalibacterium prausnitzii czy Roseburia, które produkują maślan będący jednym z najważniejszych metabolitów przeciwzapalnych w jelicie.
Jednocześnie u niektórych osób długowiecznych obserwuje się charakterystyczny mikrobiom o odmiennym składzie funkcjonalnym. Przykładowo u stulatków wykryto zwiększoną obecność bakterii zdolnych do produkcji metabolitów przeciwzapalnych, co sugeruje, że specyficzne profile mikrobiomu mogą sprzyjać zdrowemu starzeniu [6].
Mikrobiom jako regulator układu odpornościowego
Jednym z najważniejszych mechanizmów, poprzez które mikrobiom wpływa na starzenie jest regulacja układu immunologicznego. Starzenie organizmu wiąże się z rozwojem przewlekłego, niskiego poziomu stanu zapalnego określanego jako inflammaging. Dysbioza jelitowa może wzmacniać ten proces poprzez zwiększenie przepuszczalności bariery jelitowej oraz przenikanie bakteryjnych endotoksyn do krążenia.
Mikrobiota jelitowa produkuje liczne metabolity, które regulują funkcje układu odpornościowego. Do najważniejszych należą krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), wtórne kwasy żółciowe, metabolity tryptofanu oraz poliaminy.
Metabolity te oddziałują na komórki odpornościowe poprzez liczne szlaki sygnałowe, modulując odpowiedź zapalną i utrzymując równowagę między procesami pro- i przeciwzapalnymi (Chen et al., 2026) .
Zaburzenia produkcji tych metabolitów w wyniku dysbiozy mogą prowadzić do dysregulacji odporności, uszkodzeń bariery jelitowej oraz rozwoju chorób związanych z wiekiem [7].
Oś jelito–mózg w starzeniu
Mikrobiom jelitowy komunikuje się z ośrodkowym układem nerwowym poprzez złożony system sygnałów metabolicznych, immunologicznych i neuronalnych określany jako oś jelito–mózg. Bakterie jelitowe produkują liczne cząsteczki bioaktywne, w tym neurotransmitery oraz ich prekursory, takie jak serotonina, GABA czy dopamina.
Zmiany mikrobiomu związane ze starzeniem mogą prowadzić do zwiększonej produkcji metabolitów neurotoksycznych, takich jak lipopolisacharydy (LPS), trimetyloamina-N-tlenek (TMAO), metabolity kynureniny.
Związki te mogą aktywować mikroglej (wyspecjalizowane komórki odpornościowe stanowiące około 50% wszystkich komórek w mózgu) oraz nasilać procesy neurozapalne, które odgrywają istotną rolę w patogenezie chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera czy choroba Parkinsona [8].
Z kolei korzystne metabolity bakteryjne, takie jak maślan czy indol-3-propionian, wykazują działanie neuroprotekcyjne, wspierając integralność bariery krew–mózg oraz regulując procesy neuroplastyczności.
Mikrobiom, a choroby związane z wiekiem
Dysbioza jelitowa jest powiązana z wieloma chorobami starzenia. Wśród najważniejszych, oprócz wspomnianych chorób neurodegeneracyjnych, należy wymienić choroby metaboliczne, choroby sercowo-naczyniowe a także związaną z wiekiem utratę masy mięśniowej zwanej sarkopenią.
Przewlekły stan zapalny, który rozwija się w wyniku dysbiozy, może prowadzić do uszkodzeń tkanek oraz zaburzeń metabolizmu. W przypadku sarkopenii wykazano, że zaburzenia mikrobiomu mogą nasilać stan zapalny oraz wpływać na metabolizm mięśni szkieletowych [9].
Coraz więcej badań wskazuje również na rolę mikrobiomu jamy ustnej w chorobach neurodegeneracyjnych. Przykładowo bakteria Porphyromonas gingivalis, związana z chorobą przyzębia, może wywoływać systemową reakcję zapalną oraz uszkodzenia bariery krew–mózg, co może przyczyniać się do rozwoju choroby Alzheimera [10].
Mikrobiom jako cel interwencji geromedycznych
Rosnące znaczenie mikrobiomu w biologii starzenia sprawia, że staje się on potencjalnym celem interwencji terapeutycznych w geronauce. Coraz więcej badań koncentruje się na możliwościach modulowania mikrobioty w celu poprawy zdrowia i spowolnienia procesów starzenia.
W celu zapobiegania i/lub łagodzenia dysbiozy poleca się przede wszystkim odpowiednią dietę bogatą w błonnik, czyli opartą głównie o rośliny. Bardzo dobre efekty daje w tym przypadku dieta śródziemnomorska, która przyczynia się do wzrostu poziomu krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), będącym głównym produktem fermentacji bakteryjnej niestrawionych węglowodanów, przede wszystkim błonnika pokarmowego, w jelicie grubym.
Główne kwasy zaliczane do SCFA to przede wszystkim maślan (kwas masłowy), który jest podstawowym źródłem energii dla komórek nabłonka jelitowego oraz wspiera regenerację i szczelność jelit. Z kolei, propionian (kwas propionowy) trafia do wątroby, gdzie bierze udział w metabolizmie glukozy i cholesterolu. Natomiast octan (kwas octowy) wykorzystywany m.in. przez mięśnie i mózg oraz jako budulec do syntezy innych kwasów. Tak więc, procesy fermentacji błonnika są źródłem energii dla komórek jelita, obniżają pH w jelicie, co hamuje rozwój bakterii chorobotwórczych, reguluje pracę układu odpornościowego oraz wpływa na metabolizm i regulację apetytu.
Generalnie, dieta powinna dostarczać jak najwięcej prebiotyków. Źródłem prebiotyków są głównie nieprzetworzone produkty roślinne, w tym warzywa, owoce oraz pełnoziarniste zboża. Zawierają one błonnik i oligosacharydy (np. inulinę), które stymulują rozwój pożytecznych bakterii w jelitach.
Inna strategia poprawy mikroflory, to zażywanie probiotyków, czyli żywych bakterii, co szczególnie jest polecane w antybiotykoterapii.
Do nowoczesnych strategii modulowania mikrobioty jelitowej należą postbiotyki i synbiotyki. Synbiotyki są połączeniem probiotyków, czyli żywych korzystnych mikroorganizmów, oraz prebiotyków substancji stanowiących dla nich pożywkę. Dzięki temu wspierają przeżycie i aktywność bakterii probiotycznych w jelicie, poprawiając skład mikrobioty, integralność bariery jelitowej oraz regulację odpowiedzi immunologicznej.
Postbiotyki natomiast to bioaktywne produkty wytwarzane przez mikroorganizmy lub ich fragmenty komórkowe, które wywierają korzystny wpływ na organizm, mimo że same bakterie nie są już żywe. Należą do nich m.in. krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, zwłaszcza maślan, a także peptydy, polisacharydy i metabolity bakteryjne. Postbiotyki mogą działać przeciwzapalnie, wzmacniać barierę jelitową oraz wpływać na metabolizm i funkcjonowanie układu odpornościowego [11]. Obie strategie budzą duże zainteresowanie w geronauce, ponieważ zaburzenia mikrobioty i przewlekły stan zapalny typu inflammaging należą do ważnych mechanizmów starzenia. Modulowanie mikrobiomu za pomocą synbiotyków i postbiotyków może więc wspierać zdrowie metaboliczne, odporność oraz długowieczność.
Ponadto mikrobiom może modulować skuteczność wielu potencjalnych geroprotekcyjnych terapii, takich jak metformina, rapamycyna czy aktywatory sirtuin, wpływając na metabolizm leków i reakcję organizmu na leczenie [5].
Kolejna strategia poprawy mikroflory bakteryjnej, to jej przeszczep, określany jako FMT (fecal microbiota transplantation), który polega na przeniesieniu mikrobioty jelitowej od zdrowego dawcy do przewodu pokarmowego chorego pacjenta. Celem zabiegu jest odbudowa prawidłowego ekosystemu bakteryjnego jelit, którego zaburzenia wiążą się z wieloma chorobami.
Najlepiej udokumentowanym zastosowaniem FMT jest leczenie nawracających zakażeń bakterią Clostridioides difficile, gdzie skuteczność terapii często przekracza 80–90% [2]. Obecnie bada się także możliwość wykorzystania przeszczepu mikrobioty w chorobach zapalnych jelit, otyłości, zaburzeniach metabolicznych, neurodegeneracyjnych oraz w procesie starzenia[12].
Badania na zwierzętach sugerują nawet, że przeszczep mikrobioty od młodych osobników może wpływać na długość życia i funkcje poznawcze [13]. Nadal jednak pozostaje wiele pytań dotyczących bezpieczeństwa, trwałości efektów oraz optymalnego doboru dawców.
Podsumowanie
Mikrobiom jelitowy odgrywa fundamentalną rolę w regulacji procesów biologicznych związanych ze starzeniem. Zmiany w jego składzie i funkcji mogą prowadzić do przewlekłego stanu zapalnego, zaburzeń metabolicznych oraz dysfunkcji układu nerwowego. Jednocześnie utrzymanie zróżnicowanej i funkcjonalnie korzystnej mikrobioty może sprzyjać zdrowemu starzeniu oraz długowieczności.
Zrozumienie mechanizmów interakcji między mikrobiomem a organizmem gospodarza otwiera nowe możliwości w zakresie prewencji i leczenia chorób związanych z wiekiem. W przyszłości strategie modulujące mikrobiom mogą stać się jednym z kluczowych elementów geromedycyny oraz medycyny długowieczności.
Spis Referencji
- Sender R, Fuchs S, Milo R. Revised estimates for the number of human and bacteria cells in the body. PLoS Biol. 2016;14(8):e1002533. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.1002533
- Almeida A. et al. A unified catalog of 204,938 reference genomes from the human gut microbiome. Nature Biotechnology. 2021;39:105–114. https://doi.org/10.1038/s41587-020-0603-3
- Kopalli S.R., Wankhede N., Rahangdale S.R., et al. (2026). Age-driven dysbiosis: gut microbiota in the pathogenesis and treatment of aging disorders. Biogerontology. DOI: 10.1007/s10522-026-10389-1
- LeBlanc JG et al. Bacteria as vitamin suppliers to their host: a gut microbiota perspective. Curr Opin Biotechnol. 2013;24(2):160–168. DOI: 10.1016/j.copbio.2012.08.005
- Garzon-Escamilla N., Medina-Cardena M., Roy P., et al. (2026). Mechanistic links between the gut microbiome and longevity therapeutics. Biomedicines, 14, 316. https://doi.org/10.3390/biomedicines14020316
- Mehl A., Blacher E. (2026). Gut microbiome and aging—A dynamic interplay of microbes, metabolites, and the immune system. FEBS Letters. https://doi.org/10.1002/1873-3468.70324
- Chen N., Chan C.K., Khan F.U., et al. (2026). Gut microbiota-derived metabolites as immune modulators in aging and age-related chronic inflammatory diseases. Ageing Research Reviews. DOI: 10.1016/j.arr.2026.103036
- Lahariya R., Anand G., Kumari B., Priyadarshi K. (2026). Postbiotics and the gut–brain axis: a mechanistic review on modulating neuroinflammation and cognitive aging. Journal of Neuroimmunology. DOI: 10.1016/j.jneuroim.2026.578870
- Liang Z., Zhang L. (2026). Chronic inflammation as a driving factor for sarcopenia: an update on pathophysiology and future therapeutic targets. Frontiers in Pharmacology.
https://doi.org/10.3389/fphar.2026.1733798 - Kwon H.J., Ahn J.H., Won M.H., Kim D.W. (2026). Chronic periodontitis and systemic inflammation in the elderly: implications for neurodegeneration. Journal of Neuroinflammation. DOI: 10.1186/s12974-025-03664-4
- Swanson KS et al. The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the definition and scope of synbiotics. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2020;17:687–701. https://doi.org/10.1038/s41575-020-0344-2
- Durack J, Lynch SV. The gut microbiome: Relationships with disease and opportunities for therapy. J Exp Med. 2019;216(1):20–40. DOI: 10.1084/jem.20180448
- Bárcena C et al. Healthspan and lifespan extension by fecal microbiota transplantation into progeroid mice. Nat Med. 2019;25:1234–1242. 10.1038/s41591-019-0504-5
